Nr 1 (61) 2005
styczeń - marzec
PREZENTACJE

Łódź Kaliska

Prawdziwa historia?

Wystawa Prawdziwa historia grupy artystycznej Łódź Kaliska (1979–2004) zorganizowana w Muzeum Sztuki w Łodzi miała za zadanie przedstawienie twórczości kontrowersyjnej grupy, która debiutowała w czasie schyłkowego konceptualizmu w 1979 roku, w przededniu powstania ruchu Solidarności, a potem ogłoszenia stanu wojennego (XII 1981), co miało ogromne znaczenie dla historii sztuki tego czasu.
Krzysztof Jurecki

Ur. 1960. Historyk sztuki, członek AICA. Wykładowca w Wyższej Szkole Sztuki i Projektowania w Łodzi.

Krzysztof Jurecki
Intermedialna grupa artystyczna powstała w 1979 roku w Łodzi, jako formacja neowangardowa, która badała aspekty widzenia i rejestracji o charakterze fotomedialnym, przede wszystkim w zakresie fotografii, filmu eksperymentalnego i performance. Od samego początku, aż do chwili obecnej działa w składzie: Marek Janiak, ur. 1953 w Sokołowie Podlaskim (architekt i fotograf, doktor habilitowany na Politechnice Łódzkiej, od wielu lat w Zarządzie Fundacji ul. Piotrkowskiej), Andrzej Kwietniewski, ur. 1949 w Łodzi, (biolog po UŁ, pracował jako rolnik i w Fundacji ul. Piotrkowskiej, obecnie w domu z dzieckiem), Adam Rzepecki, ur. 1951 w Krynicy Morskiej, (historyk sztuki po UJ, pracuje jako fotograf, czasami publicysta, pierwszy w 1983 roku poznał K. Jureckiego, który zamęczył go pytaniami), Andrzej Świetlik, ur. 1958 w Warszawie, (absolwent Politechniki Warszawskiej, pracuje jako fotograf reklamowy, specjalizuje się w lodach), Makary ur. 1950 w Koluszkach, (właściwie Andrzej Wielogórski), chemik, pracuje na UŁ, trzyma kasę Łodzi Kaliskiej, jako prezes Stowarzyszenia Łódź Kaliska. W 1980 i 81 roku zmieniła swój program artystyczny na zdecydowanie bardziej dadaistyczno – surrealistyczny, w swym wyrazie happeningowy i anarchistyczny, do ok. 1990 stanowiąc część niezależnego życia artystycznego, określanego mianem Kultury Zrzuty. Od 1989 r. nastąpiła zmiana nazwy na Muzeum Łodzi Kaliskiej, co wiązało się ze wzrostem zainteresowań postmodernizmem artystycznym, a jego wyznacznikiem stała się „fotografia inscenizowana” i filmy, powstające na zasadzie pastiszowania słynnych dzieł malarskich i filmowych. Grupę od samego początku tworzą: Marek Janiak, Andrzej Kwietniewski, Adam Rzepecki, Andrzej Świetlik i Andrzej Wielogórski. Grupa ta wywarła bardzo duży wpływ na kształtowanie się nie tylko polskiej fotografii, filmu eksperymentalnego oraz wideo lat 80. i 90., ale także na jeden z nurtów tzw. sztuki krytycznej, który po wystawie Irreligia, nabrał nowych wyznaczników artystyczno-socjologicznych, polegających, między innymi, na atakowaniu statusu państwa liberalnego, ale o wciąż silnych tradycjach narodowo-katolickich. Z drugiej strony, już od początku lat 90. XX wieku Łódź Kaliska coraz silniej wchodzi w układy z establishmentem kulturowo-politycznym, co zaowocowało kilkoma filmami i programami dla telewizji. Łódzkiej grupie od początku towarzyszyła aura skandalu, co do chwili obecnej powoduje ogromne zainteresowanie prasy i telewizji połączone z protestami środowisk prawicowych (Młodzież Wszechpolska związana z Ligą Polskich Rodzin, która protestowała na ekspozycji w Muzeum Sztuki1). W 1980 roku Łódź Kaliska pod wpływem przemian politycznych, jakie następowały w kraju, radykalnie zmieniła swą strategię, propagując ironię i żart. Bardzo istotną rolę odgrywał erotyzm. Grupa prezentowała anarchistyczne zachowania oparte o strategie prowokacji oraz wspólnej zabawy. W różnych działaniach artystycznych atakowała tradycję konceptualno-konstruktywistyczną i samych artystów (np. Jerzego Trelińskiego, Ryszarda Waśko). W rysunkach, kolażach, fotografiach kpiono z socjalistycznej rzeczywistości, wartości magicznych i transcendentalnych w sztuce. Rzepecki w swych realizacjach, w tym performance, manifestacyjnie przekraczał nie tylko granice sztuki, ale i obowiązujący status artysty. W latach 1982-1990 Łódź Kaliska była częścią szerokiego ruchu niezależnego, określanego jako „Kultura Zrzuty”2 (słowo zrzuta oznaczało zbieranie pieniędzy na alkohol). Barwne życie artystyczno-towarzyskie rozgrywało się w ich galerii Strych, znajdującej się na strychu przy ul. Piotrkowskiej w Łodzi. „Kultura Zrzuty” wydawała niezależne pismo artystyczne „Tango”, organizowała spotkania, dyskusje i wystawy. Na „Strychu” odbyły się ważne przeglądy filmów pt. Nieme kino (1983-85), tu debiutował słynny dziś wychowanek Łodzi Kaliskiej – Zbigniew Libera. W I połowie lat 80. propagowano utopijne zniesienie sztuki i wyjście poza jej jakiekolwiek estetyczne ograniczenia na rzecz wspólnej zabawy. Ten okres Kwietniewski określił jako „neosocsurdada”, czyli sięganie do surrealizmu i dadaizmu w ramach formacji państwa socjalistycznego. Z Łodzią Kaliską współpracowali wówczas ściśle, poza Liberą, Tomasz Snopkiewicz, Jacek Jóźwiak i Jacek Kryszkowski. Łódź Kaliska wyszła z podziemia w 1988 roku biorąc udział w wystawie Polska fotografia intermedialna lat 80. w BWA w Poznaniu. Ich działalność była w latach 80. silnie krytykowana i zwalczana przez wpływowych konceptualistów – Ryszarda Waśko i Józefa Robakowskiego, a także Muzeum Sztuki w Łodzi. W tym okresie Łódź Kaliska przeszła kolejną transformację stylistyczną, propagując „fotografię inscenizowaną” inspirowaną pastiszowaniem wybranych przykładów z malarstwa europejskiego (Delacroix, Botticellego, Boscha, Breughla), a rzadziej z polskiego (Matejko), wytyczając drogę dla postmodernizmu opartego na naigrywaniu się z dawnej tradycji, a mającego na celu ludyczną zabawę wynikającą z aktorskiego zachowania, które od początku było ważne w ich działaniach. Od 1983 roku artyści świadomie krytykowali sztukę zaangażowaną politycznie, rozwijającą się w formie „sztuki przy Kościele”. Łódź Kaliska przestrzegała przed układem „czerwono-czarnych”, czyli socjalistycznego państwa i kościoła katolickiego, wywierających podobne negatywne znaczenie. Grupa próbowała wypracować trzecią drogę, czyli nowy układ artystyczny istniejący poza instytucją państwa totalitarnego, co się udało zrealizować w krótkim okresie istnienia Strychu i innych niezależnych galerii łódzkich. Około połowy lat 90. Łódź Kaliska tworzyła „zdjęcia atelierowe”, które zapisywane były w nowym, zdecydowanie bardziej fotograficznym, a nawet reklamowym stylu, co było zasługą Andrzeja Świetlika, choć pomysły pochodziły od pozostałych przedstawicieli grupy.3 Powstały także wielkoformatowe prace o charakterze obrazu cyfrowego, w których analizie podlegało zagadnienie ruchu, co przypominało trochę symultanizm włoskich futurystów, a odwoływało się w intencji Świetlika do twórczości Edwarda Muybride`a. Ten okres trwał do 2000 roku. W 1999 odbyły się w Muzeum Sztuki w Łodzi obchody 20-lecia grupy. W starej toalecie wykonano instalację „Czysta sztuka”, będącą bardzo ciekawym założeniem architektoniczno-fotograficznym zrealizowanym według projektu Janiaka. Od początku XXI wieku Łódź Kaliska propaguje New Pop, który w sensie fotograficzno-filmowym zamanifestował się w 2002 roku. W teorii odwołuje się do zasad amerykańskiego pop-artu i przypomina trochę strategię stosowaną od połowy lat 90. przez Liberę, polegającą na tworzeniu prac łączących high i low art. Ton grupie nadaje teraz duet Janiak-Kwietniewski. Motywy dadaistyczno-surrealne, o tak charakterystycznym dla nich erotyczno-seksualnym charakterze mieszają się z wyśmiewaniem nowej polskiej quasi konsumpcyjnej rzeczywistości i charakterystycznych dla niej stereotypów. Wykonują m. in. wielkoformatowe fotografie, które istnieją w przestrzeni publicznej, np. na ul. Piotrkowskiej (łódzki festiwal Dialog czterech kultur w 2002 i 2004 roku). Najgłośniejszą ich akcją była sesja fotograficzna wykonana dla „Playboya” z marca 2004 roku pt. Próba personifikacji orła, będąca żartem z godła państwowego. Jego uosobieniem w ich prezentacji była naga modelka skontrastowana z agresywnym znakiem Coca Coli, w domyśle zagrażającym tradycyjnemu wizerunkowi państwa polskiego, które traci swą tożsamość – nie tylko kulturową. Łódź Kaliska od lat konsekwentnie propaguje tę samą postawę, która ma na celu drażnienie zniewolonego, a obecnie znużonego konsumpcyjnym stylem życia społeczeństwa polskiego. Grupa neguje wszystkie formy sztuki, zarówno o tradycji awangardowej, jak też tradycyjnej, postulując zabawę i przekraczanie istniejących barier moralnych, jako jedyny możliwy model uprawiania antysztuki. Propagują oni estetyczne niechlujstwo (z wyjątkiem reklamowego stylu New Pop), w którym akcentowane są pewne wątki antyfemistyczne. Przez feministki określani są czasem mianem seksistów i szowinistów, ale ta terminologia jest według mnie nieadekwatna, gdyż od początku lat 80. wiele kobiet z dużą przyjemnością bierze udział w ich działaniach. Poza tym kpią nie tylko z nich, ale z całego społeczeństwa polskiego, nie wyłączając samych siebie. Ich styl fotograficzno-filmowy opiera się na wielu wzorach, zarówno o proweniencji wywodzącej się z historii fotografii i filmu, jak też przemian sztuki nowoczesnej, w której szczególnie istotne były dla nich inspiracje dadaizmem, pop-artem i konceptualizmem. W ten sposób w warstwie artystycznej połączono dadaistyczne niechlujstwo, z surrealistyczną prowokacją, pod którą skrywa się pragnienie tworzenia sztuki zracjonalizowanej i systemowej (konceptualizm). Oczywiście nie ma jedynej i prawdziwej historii Łodzi Kaliskiej. Powstaje pytanie, który z okresów Łodzi Kaliskiej jest najważniejszy? Sądzę, że okres Strychu i Kultury Zrzuty, choć istotne prace powstawały przez cały okres działania Łodzi Kaliskiej i są tworzone do chwili obecnej. Prace Łodzi Kaliskiej znajdują się w zbiorach: Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz CSW w Warszawie. 1 Ten problem zderzania postawy nacjonalistyczno-narodowej oraz liberalnej umiejętnie przedstawił film Sławomira Kalwinka Wystawa prawdziwa historia Łodzi Kaliskiej. Muzeum Sztuki w Łodzi (telewizja Toya, XII 2004), gdzie postawę Młodzieży Wszechpolskiej skontrastowano z wypowiedziami Janiaka, Kwietniewskiego oraz Jureckiego. 2 Por. Kultura Zrzuty 1981-1987, red. M. Janiak, Warszawa 1989. 3 Duży wybór „zdjęć atelierowych” znajduje się w albumie Bóg zazdrości nam pomyłek, red. Grupa Łódź Kaliska, Gdańsk 1999.
cover