Nr 4 (100) 2014
październik - grudzień
INTERPRETACJE

Artystka końca utopii

O Teresie Żarnowerównie, jeszcze do niedawna znanej jedynie jako współtwórczyni Bloku, Dźwigni oraz innych, awangardowych, zaangażowanych projektów graficznych i fotomontaży, po wojnie zapomniano.

Agnieszka Maria Wasieczko

Ur. 1974. Historyk sztuki, krytyk, publikuje teksty o sztuce współczesnej.

Agnieszka Maria Wasieczko

WYSTAWA ARTYSTKA KOŃCA UTOPII, zorganizowana przez łódzkie Muzeum Sztuki w 65. rocznicę śmierci, to pierwsza próba tak całościowego przypomnienia jej życia i twórczości, szczególnie - tej powojennej.

Ta ekspozycja, będąca owocem wieloletniego projektu badawczego, zrealizowanego z wielką pasją i dociekliwością przez jej kuratorów, Miladę Ślizińską oraz Andrzeja Turowskiego, ukazała sylwetkę Teresy Żarnowerówny (1897-1949), jednej z najwybitniejszych przedstawicielek XX-wiecznej awangardy artystycznej przez pryzmat śladów, jakie pozostawiła w swych rzeźbach, kolażach, fotomontażach, rysunkach, gwaszach, rzeźbach, a także w listach, archiwalnych zdjęciach, recenzjach oraz dokumentacji z wystaw oraz bogatej korespondencji i dziełach innych artystów, które ją inspirowały. Prace z rodzimych zbiorów z Muzeum w Łodzi na wystawie uzupełniły nigdy nie pokazywane dotąd w Polsce eksponaty wypożyczone z kolekcji prywatnych, m.in.: Janet, Alexa i Anny Luisy Abramowicz (Nowy Jork), Georgesa Dobry oraz Elizabeth Sobczynski (obie z  Londynu), a także materiały, ściągnięte z archiwów polskich, niemieckich i amerykańskich. Kuratorzy zrezygnowali z chronologicznego układu ekspozycji na rzecz jej podziału na przenikające się sekcje, które przywołały osobne narracje i przypomniały o różnych aspektach aktywności artystki, tj. choćby jej związki z Mieczysławem Szczuką, polskim ruchem konstruktywistycznym i przedwojenną lewicą, a także bliskie relacje, które łączyły ją z takimi twórcami, jak Franciszka i Stefan Themersonowie, Józef Wittlin oraz Czesław Miłosz.

Teresa Żarnowerówna, urodzona w Warszawie, w zasymilowanej rodzinie żydowskiej, wykształciła się w pracowni rzeźby i malarstwa w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych (późniejszej ASP). Właśnie tam poznała Mieczysława Szczukę, który stał się jej najbliższym współpracownikiem i partnerem życiowym. Jako graficzka, projektantka wydawnictw i teoretyk sztuki udzielała się na łamach wspólnie wydawanych, awangardowych pism, Blok i Dźwignia. Po tragicznej śmierci Szczuki (1927) sfinalizowała publikację poematu Europa Anatola Sterna (1929) - dzieła, nad którym pracowali wspólnie. Książkę, do której zaprojektował on układ typograficzny, opatrzyła własną okładką, wykonaną w technice fotomontażu. W 1937 r. Żarnowerówna wyjechała do Paryża, jednak kapitulacja Francji w 1940 r. zmusiła ją do ucieczki z targanej wojną Europy przez Portugalię, Kanadę do Nowego Jorku. Przeżycia emigrantki odcisnęły na jej sztuce trwałe piętno. Artystka porzuciła młodzieńczą fascynację geometrią, prostotą oraz światłem, by tworzyć niespokojne, pełne ekspresji, surrealizujące, monochromatyczne lub bardzo kolorowe gwasze na papierze, na których z całą bezkompromisowością odsłaniała swe emocje i niepokoje.

Te bardzo osobiste, nie znane dotąd w Polsce prace, w których dokonała rozrachunku z dramatem wojny oraz dręczącym ją poczuciem lęku, w 1946 r. trafiły na wystawę w Peggy Guggenheim Art of His Century w Nowym Jorku, zorganizowanej artystce jako pierwszej kobiecie. „Dziś (...), w świecie, który rozpadł się jej na oczach w gruzy, purystyczna konstrukcja i prywatna tragedia już nie wystarczają. Sztuka musi coś mówić" - napisał we wstępie do katalogu amerykański malarz, Barnett Newman. - „(...) To właśnie przejście od abstrakcyjnego języka do abstrakcyjnej myśli, zainteresowanie abstrakcyjną tematyką bardziej niż abstrakcyjnymi dyscyplinami nadaje jej sztuce siłę i godność". Żarnowerówna indywidualnie mierzyła się również z przeżyciami, związanymi z życiem w epoce przełomu, w której załamał się dotychczasowy porządek świata, projektując fotomontaże do albumu Obrona Warszawy (1940-42), niezachowany relief Powstanie w ghetto warszawskiem (1944-46), a także pracując nad katalogiem Warsaw Accuses (Warszawa oskarża, 1946) oraz nad drukami agitującymi dla wojska polskiego i kanadyjskiego (1942).

Jak przekonali autorzy wystawy, Teresa Żarnowerówna, zmarła tragicznie w 1949 r., to Europejka, która przygląda się gruzom starego świata i zachwianiu modernistycznej wiary w utopie, niezależnie od tego, czy dostrzeżemy w niej Żydówkę, stojącą w obliczu Zagłady, mieszkankę Warszawy, która przeżyła zburzenie swego rodzinnego miasta, wreszcie - obywatelkę przedwojennej Polski.

„Teresa Żarnowerówna (1897-1949). Artystka końca utopii", Muzeum Sztuki (ms1), Łódź wrzesień - listopad 2014.

cover