Kalinowskiego gry i zabawy z abstrakcją

URODZIŁ SIĘ W 1909 ROKU W WARSZAWIE, w tutejszej Akademii otrzymał dyplom w 1937 roku ze scenografii w pracowni Władysława Daszewskiego. Przed i po wojnie współpracował z Leonem Schillerem i Wilamem Horzycą, projektując scenografie do wielu sztuk w teatrach Lwowa, Łodzi, Bydgoszczy i Poznania.

Jego dzieło to kilkaset obrazów na płótnie, dziesiątki grafik, a także realizacje scenograficzne, malarstwo ścienne oraz projekty użytkowe (reklamy na budynkach, aranżacje i plansze reklamowe dla Targów Poznańskich). Przede wszystkim był Kalinowski malarzem, od 1957 roku wypowiadającym się w języku abstrakcji.

Od końca lat 50. uczestniczył aktywnie w życiu wystawienniczym Poznania, biorąc udział w wystawach środowiskowych, salonach oraz realizując kilka wystaw indywidualnych w galerii BWA.

Patrząc na ogromny dorobek artysty z dzisiejszej perspektywy trzeba zaliczyć go w Poznaniu do czołowych twórców nowoczesnych, obok Andrzeja Matuszewskiego, Juliana Boss-Gosławskiego, Bronisława Schlabsa czy Jana Berdyszaka, a z kręgu abstrakcji, obok żony, Anny Cyronek, najważniejszego jej przedstawiciela. Szczególnie jego prace plastyczne czy stricte geometryczne z lat 60/70 były w tym środowisku czymś nowym i korespondowały z dokonaniami twórców Warszawy i Wrocławia, najważniejszych wtedy ośrodków w kraju.

Artystyczna droga Kalinowskiego potoczyła się podobnie jak wielu innych twórców jego pokolenia. Tuż po wojnie tworzył obrazy nawiązujące do formizmu, przez socrealizm przeszedł bezboleśnie, nie angażując się w jego tematykę, a po 1956 roku zaczął uprawiać taszyzm i sztukę śmietnika z naklejonymi na płótno gazetami i materiami. Pierwsze indywidualne cechy pojawiają się w jego sztuce na początku lat 60., kiedy tworzy cykl wydłużonych w poziomie prostokątów, tzw. układów streficznych. W tym czasie powstaje także kilkadziesiąt abstrakcyjnych litografii i linorytów, które stają się polem gry geometrycznych figur i stanowią jakby „przymiarkę" do obrazów olejnych. Najpierw jednak wykonuje kilkanaście obrazów plastycznych. Są to prostokątne lub kwadratowe zamalowane płaszczyzny, do których przyklejone są kolorowe dyski (9 kół) lub wmontowane są okrągłe formy z podświetlonymi szybami, przypominające soczewki (Złote kule). Mimo próby nadania im przestrzennego i autonomicznego charakteru pozostają jednak obrazem (malarstwem). Podobnie będzie tworzył Kalinowski od 1968 roku swoje obrazy abstrakcyjne, w których formy geometryczne będą płaskie, malowane. Artysta traktuje swoją „geometrię" jako obszar gry czy zabawy z formami i kolorem, geometria bardziej interesuje go jako tworzenie nowych w y g l ą d ó w, niż matematyczna k o n s t r u k c j a.

Podobne odczucie mamy przy oglądaniu serii prac z lat 1977-80 nazwanej obrazami kalejdoskopowymi. Występują w nich ferie płaskich form tworzących nieskończoną ilość możliwych wariantów, nie przypadkowych jednak, jak w jarmarcznym kalejdoskopie, ale kompozycyjnie i kolorystycznie zorganizowanych.

Równolegle, w tym samym czasie, tworzy kilkanaście dużych formatem prac „przedstawiających" o konkretnych tytułach (Ambasador, Magik, Autoportret), w których zarysowane figury z fantazyjnymi barwnymi detalami raczej sugerują postać niż przedstawiają (autor określił je tak: „Moje kompozycje mieszczą raczej, niż pokazują postacie"). W tym okresie tworzy także serię prac Elementy, w których barwne formy kół i elips zestawione są z fragmentami niezagruntowanego płótna. Po 1983 aż do śmierci (1997) będzie realizował trzy duże cykle obrazów: Układy zamknięte, otwarte i wielostronne. Charakterystyczną formą dla nich będzie falista linia, a w układach otwartych ograniczenie palety często do bieli i brązów, z pozostawionymi fragmentami naturalnego płótna.

Sześćdziesięcioletnia aktywność artystyczna Tadeusza Kalinowskiego, będąca obrazem wielości, zmienności i nieustannego ruchu w retrospektywnym przeglądzie uzmysławia oryginalność i wielkość jego dzieła.

Tadeusz Kalinowski (1909-1997), „W stulecie urodzin", Muzeum Narodowe w Poznaniu, Galeria Miejska „Arsenał", Galeria Ego, Art Stations Foundation, Poznań, grudzień 2009.