Eugeniusz MINCIEL

TAKI TEŻ BYŁ KLIMAT w sztuce polskiej i światowej, kiedy po konceptualizmie lat 70. nadchodził wielkimi krokami postmodernizm. W praktyce artystycznej w obszarze niemieckim przyjął formę „Neue Wilde", we Włoszech „Transawangardy", a w Polsce „Nowej ekspresji". Z powodów politycznych i ekonomicznych odmienności funkcjonowania systemu sztuki, postmodernizm na gruncie polskim miał nieco inny wymiar niż w świecie zachodnim, był też przesunięty w czasie o ponad jedną dekadę. „Nowa ekspresja" stała się w Polsce buntem młodych, czymś analogicznym do funkcji muzyki rockowej w walce o wolność wypowiedzi młodego pokolenia.

Krzysztof Stanisławski pisał w 2003 roku: „Wśród twórców „Nowej ekspresji" Minciel był nietypowy - jako abstrakcjonista, malujący trochę w stylu Jeana Dubuffeta (zwłaszcza Oczy Walentyny, 1985). Dziś, po blisko dwudziestu latach jest zdecydowanie bardziej „dziki" niż kiedyś. Bliżej mu do Marcusa Lüpertza niż Dubuffeta, a najbliżej do siebie samego, bo przez te dwie dekady stworzył wyrazisty, bardzo oryginalny, konsekwentny i wewnętrznie spójny styl malarskiej wypowiedzi" (K.Stanisławski, Abstrakcja konkretna, uwagi o twórczości Eugeniusza Minciela, katalog wystawy E.Minciela, BWA Wrocław 2003). Najistotniejszym fragmentem tego cytatu jest stwierdzenie o spójnym stylu malarskiej wypowiedzi Eugeniusza Minciela podkreślającym fakt, że jest to artysta na tyle osobny, iż próby włączenia jego twórczości do istniejących nurtów czy grup artystycznych są wyjątkowo nieprecyzyjne.

W okresie artystycznego debiutu Eugeniusza Minciela na postmodernistyczny kryzys świadomości europejczyków i świata zachodniego nałożył się duch zwątpienia w sztukę tego kręgu cywilizacyjnego, a także w jej niezmienne, jak wydawało się nam europejczykom, podziały nie tylko na epoki, nurty, kierunki i tendencje artystyczne, ale także na dyscypliny i techniki wypowiedzi artystycznej. Próbowano historię kultury europejskiej odczytać na nowo, zrekonstruować jej praźródła. Ekspresja wydawała się być jednym ze wspólnych mianowników artystycznych doświadczeń sztuki europejskiej.

Pytanie o „kryzys malarstwa" lub też „rewolucję w malarstwie" można przesuwać na osi czasu sięgając pierwszych eksperymentów modernizmu - głównie kubizmu, ale też konstruktywizmu, neoplastycyzmu, suprematyzmu, unizmu. To właśnie te kierunki pozbawiły obraz jego walorów malarskich, dokonując systemowej analizy części składowych obrazu. Dla zachowania równowagi aktywni byli ekspresjoniści i surrealiści, ratując przedstawieniowość w sztuce i służebną wobec niej rolę koloru i kompozycji. Ale prawdziwym „grobem malarstwa" w jego europejskim wydaniu stała się epoka globalizacji i era obrazu wirtualnego, technologicznego malowania w trójwymiarowej niby-realnej przestrzeni. Fotografia, malarstwo komputerowe, sztuka video - to tylko preludium przemian, jakim poddane zostały wielowiekowe definicje obrazu, a z nim malarstwa.

Malarstwo pod naporem innowacji zaczęło również eksperymentować, wylewając się z płócien na podłogi i ściany, tworząc malarskie instalacje i environmenty, lub naśladując reklamy i wizualny świat popkultury.

Eugeniusz Minciel przeszedł obojętnie przez ten chaos definicji i praktyk artystycznych w obszarze malarstwa zachodniego. Nigdy nie opuścił dwuwymiarowej przestrzeni płótna, chociaż nanosił na nią poza kolorem rozmaite faktury „pozamalarskie", z których kamienne łupki były najbardziej ekstremalnym posunięciem. Zaufał swojemu instynktowi malarskiemu. Stworzył malarską pra-syntezę emocji, jakie zawiera w sobie historia wypowiedzi artystycznej na płaszczyźnie. Konsekwentnie abstrakcyjny, chociaż w wielu obrazach zauważyć można poza nieokreślonymi symbolami przypominającymi znaki runiczne także sylwetki ludzkie i zwierzęce w formie piktogramów, nakreślone jedną monochromatyczną linią. W jego obrazach obecne są wszystkie dokonania malarstwa: widoczne nagie podobrazie, nakładane szpachlą farby, budowane z farby i mas plastycznych zgrubienia imitujące otwory i dziury, cementowe przecierki. Nie ma perspektywy klasycznej, ale jest głębia, są iluzje optyczne, wybuchy, wiry, spirale, ślady narzędzi, dłoni, szerokie pociągniecie pędzla. I jest kolor.

W najnowszych pracach Eugeniusza Minciela najistotniejszy jest powrót do prymarnej funkcji koloru w budowaniu obrazu malarskiego. To on, a nie faktura, decyduje o istocie obrazu. Wulkan emocji i ekspresji tylko pozornie nie jest poddany reżimowi kompozycyjnemu. „... Interesowało go tylko jedno: jak wywołać „kontrolowaną reakcję jądrową" w każdym z malowanych właśnie obrazów, jak uwolnić pierwotną energię zamkniętą w łańcuchach barw i form. Żeby obraz oszałamiał, uwodził.... Minciel wciąż pozostaje niezmordowany w odkrywaniu tego, co w malarstwie w jakiś sposób pierwotne i ostateczne" (Mirosław Ratajczak, W nastroju, „Odra", luty 1999).

Połączenie koloru traktowanego w niezwykle malarski, autoteliczny sposób, z mocną strukturą wewnętrzną obrazu, która nie zezwala na rozpad tej wybuchowej mieszaniny, daje efekt idealnego połączenia tego co w malarstwie było, jest i będzie niepowtarzalne - śladu ludzkiego geniusza w opanowaniu świata i siebie samego. Wśród cykli malarskich preferujących pewne zestawienia kolorystyczne (cykl niebieski, cykl „afrykański" z ugrami, czernią i żółcią) Minciel nawiązuje też często do najbardziej energetycznego połączenia malarskiego kolorów: czerwonego i niebieskiego.

Artysta sprowadza malarstwo do odruchu, gestu, który wyprzedza intelekt. Ale jest to opozycja pozorna. Malarstwo Eugeniusza Minciela syntetyzuje dokonania awangardy europejskiej, jest spekulatywne i racjonalne, a jednocześnie odwołuje się do plemiennych praktyk swobodnego gestu, najprostszych śladów okręgu, spirali, geometryzujących linii - ornamentów. Widoczne nawiązania do symboli kulturowych nie kierują widza, tak jak w przypadku twórczości Picassa, do innych realnie istniejących odległych kultur, jak na przykład kultura afrykańska czy iberoamerykańska. Minciel odwołuje się do „malarskiego genu ludzkości".

Wyprowadza termin i praktykę malarską z konkretnego jej rozumienia w pewnym określonym czasie trwania cywilizacji zachodnioeuropejskiej. Wychodząc z jej tradycji i sposobu działania, przenosi pole gry na poziom konieczności ludzkiej komunikacji i bycia w kulturze poprzez gest malarski - niezależny od konwencji, teorii filozoficznych i manifestów artystycznych europejskiej formacji cywilizacyjnej od czasów Starożytnej Grecji do końca XX wieku. I czyni to nie zaprzeczając otrzymanemu dziedzictwu, lecz konsekwentnie penetrując możliwości jego poszerzenia, do granic własnej możliwości czucia. Minciel wyzwala siebie przez malarstwo, a malarstwo z ciężkich oków teorii i zasad estetyki budowanych od starożytności do postmodernizmu. Jest wolny, a jego malarstwo jest syntezą awangardy i pierwotności. Cześć malarstwu... salute to painting...

Proszę mi pozwolić na zakończenie zacytować prywatny, ale już publikowany wcześniej list - biały wiersz od Profesor Wandy Gołkowskiej do Eugeniusza Minciela:

Eu-Geniuszu, Namaluj mi KOLOR z Księżyc:
nieba,
liści,
oczu,
deszczu,
ziemi,
porannego powietrza, -
A ja na kolor położę
SŁOWA - moje myśli,
słowa przyjaźni,
      życzliwości,
      miłości,
      sympatii,
      nie pisze się za pomocą komputera -
TWOJA LEWA RĘKA wykonuje gest położenia
Wybranego koloru
MOJA PRAWA RĘKA odpowiada Tobie,
Znacząc kreski - słowa
   Spotykamy się w momencie ujrzenia
Płonącego liścia, który leży na ścieżce.
Nie liczymy godzin, liść jest ponadczasowy.
KOLOR dokonuje przejścia w inny wymiar
Czasu i przestrzeni
Bywa gwałcony, cynicznie wykorzystywany,
Ale stale się odradza, pozostaje i ciągle
Zachwyca świeżością.
Obdarza nas bogactwem i radością.
Jest cudem natury.

                                Wanda Gołkowska